Ik neem jullie mee naar een koude winter begin jaren ’80. Als kind groeide ik op in het centrum van Antwerpen, vlak bij de Ossenmarkt. De winters waren bar koud, de straten lagen vol sneeuw, en mijn vader moest in het achterhuis met een gasbrander de waterleidingen ontdooien zodat er water uit onze kraan zou vloeien. ’s Ochtends repte ik me uit mijn bed om snel voor één van de twee gaskachels die ons huis kende te gaan zitten. Daar kon ik me lekker warm aankleden.

Vandaag staan mijn kinderen op in een huis met centrale verwarming, in een wereld waar alles met één klik geregeld lijkt, maar waar er nog amper sneeuw ligt in de winter.

Ik ben blij dat ik vandaag niet in de kou hoef te staan met een gasbrander. Ook ben ik blij met de toegenomen luxe, maar soms ben ik heel triest over de staat van onze planeet. We weten allemaal welke uitdagingen er zijn: het mogelijke stilvallen van de straalstroom, het ineenstorten van de biodiversiteit, maar ook de toegenomen spanningen en oorlogen…

Als ontwerpers en creatieven hebben we een unieke kans. We kunnen dingen bedenken, vormgeven en veranderen. We kunnen systemen heruitvinden, producten ontwerpen die langer meegaan, en ruimtes creëren waar mensen samen kunnen bouwen aan iets beters. Maar hoe doen we dat? Hoe geven we die verhalen vorm?

Vorig jaar gaf de TL-lamp van onze dampkap er de brui aan. De ingebouwde dampkap, van Belgische makelij, werd 8 jaar geleden geïnstalleerd. Als goede huisvader ging ik meteen over tot actie. Zes schroeven later had ik beet: de oude TL-buis was afgekoppeld en kon geïdentificeerd worden. Een half uurtje later, in de doe-het-zelfzaak, vond ik een LED-alternatief, maar met een starter – een onderdeel dat nodig was om over te schakelen naar LED.

Voor wie het niet weet: vroeger kon je er wel eens een prank mee uit halen. Het is een cilindervormig onderdeel dat je een kwartslag moet draaien en dan gaat het licht niet meer aan. Dit deden we steevast op school als we stonden te wachten in de gang voor de turnles.

Maar ik wijk af.

Terug thuis vond ik nergens de plek om de starter te vervangen. Weer een half uurtje later was een deel van de keuken gesloopt om de dampkap volledig te kunnen demonteren, op zoek naar die starter. Nu bleek dat de LED-lamp niet compatibel was met de huidige dampkap, en de klantendienst van de fabrikant stuurde me een link naar een pagina die niet meer bestond. Daar stond ik dan... op het moment dat ik moest beginnen koken. Net zoals bij onze woning uit de jaren ’50, die we met respect voor de tijdsgeest van toen hadden gerenoveerd, wilde ik de dampkap zo lang mogelijk in leven houden. Ik kocht dus uiteindelijk maar een nieuwe, oude TL-lamp die meer verbruikt dan de huidige. Omdat het moest.

Het is een klein voorbeeldje uit mijn dagelijks leven, waarbij ik probeer te achterhalen hoe de bedenkers van die dampkap hebben nagedacht over hun product. Al grappend speel ik soms na hoe het toen is gegaan: “Zeg Jos, goed dat ik die TL-buis-starter eruit laat? Dat bespaart ons weer wat kosten! Haha, goed Jef!" Maar wie lacht er nog als je die lamp niet kunt vervangen?

Het is een moment waarop ik begin na te denken over hoe belangrijk het is dat we kunnen zorgen voor de spullen om ons heen. Wat is mijn rol als ontwerper? Welke beslissingen neem ik?

Maar mijn gedachten gaan op dat moment ook verder. Dan stel ik me bijvoorbeeld een buurtwerkplaats voor waar oudere vakmensen hun kennis doorgeven aan jongeren, waar gereedschap en materialen worden gedeeld, en waar niets verloren gaat. Hoe fantastisch zou dat niet zijn? Of een wasmachine die je niet koopt, maar huurt voor een kleine kostprijs, die goed te onderhouden en te upgraden is, maar die ook microplastics uit het water haalt en die makkelijk te verhuizen is, zonder je rug te breken. Dat is niet alleen duurzaam – dat is ontwerpen voor een nieuwe economie.

Rentmeesterschap gaat dus over zorg dragen. Voor wat we niet zelf hebben gemaakt, maar wat we wel doorgeven aan de volgende gebruiker, of zelfs de volgende generatie.

Sommige onder ons zullen een huis bezitten, een auto of een fiets, of zelfs een levend wezen: bijvoorbeeld een kat of een hond. Ik loop er niet mee te koop, maar ik ben in het bezit van een windmolen. Ik bezit zelfs een heleboel windmolens, en de kans dat jullie al energie hebben gebruikt die met mijn windmolens is gemaakt, is zo goed als zeker. Dat komt natuurlijk omdat ik mede-eigenaar ben van een energiecoöperatie. Ik ben deel van een coöperatie waar iedereen mee kan beslissen. Dat is eigenaarschap dat niet uitsluit, maar uitnodigt.

In dezelfde gedachte richtte ik Omvorm op: een coöperatieve designstudio waar eigenaarschap geen doel is, maar een middel om projecten anders te organiseren, samen met de mensen voor wie we ontwerpen.

Er zijn ook een heleboel dingen die ik niet bezit, zoals mijn muziekbibliotheek, de software op mijn computer, mijn foto’s en mijn data die ik gratis aan sociale mediabedrijven geef. Op zich geen probleem, tenzij je er even bij stilstaat. Toen ik doorhad dat grote techbedrijven openlijk achter anti-maatschappelijk Amerikaans beleid gingen staan, voelde het niet langer goed om mijn data zomaar weg te geven. En die afhankelijkheid van hun abonnementen? Ook dat begon me dwars te zitten. Tijd voor actie dus: zowel persoonlijk als met Omvorm zijn we overgestapt op Europese en open-source-alternatieven. Niet omdat die perfect zijn, maar omdat wij willen beslissen over onze eigen tools en data. Zo simpel, en zo noodzakelijk.

En weer begin ik te dagdromen. Stel je voor: een platform in Antwerpen waar makers, ontwerpers en ambachtslieden samen producten bedenken, maken en verkopen, zonder bigtech-tussenpersonen die de winst afromen. Een platform waar de waarde bij de makers blijft en bij de stad. Of wat als we een maaltijdbox bedenken die niet thuisbezorgd wordt, maar die je samen met buren kookt in een buurtkeuken, met producten van boeren uit de regio, en een gezamenlijke tafel voor wie alleen eet. Dit zijn geen abstracte gedachten, maar concrete paden die onze toekomst vormgeven.

Eigenaarschap bepaalt dus hoe onze wereld eruitziet: wie beslist, wie profiteert, en wie de verantwoordelijkheid draagt. Het gaat niet alleen over wat we bezitten, maar vooral over hoe we bezitten: samen, eerlijk en met oog voor de toekomst.

Wat als we 2026 gebruiken om rentmeesterschap en eigenaarschap van onder het stof te halen, om nieuwe verhalen mee te smeden?

Verhalen over hoe we zorgen voor wat we delen, hoe we samen beslissen over wat ons aangaat, en hoe we gewoon beginnen in plaats van toekijken. Of het nu gaat om energie, ideeën of de ruimte om ons heen: de kracht zit in wat we vormgeven.

Dit is geen plan, maar een uitnodiging. Wat als we in 2026 niet wachten op antwoorden, maar experimenteren? Wat als we gewoon starten en kijken waar we uitkomen?

Ik ben benieuwd: welk verhaal wil jij, of zullen wij samen, dit jaar schrijven?

Mathias De Winter
Omvorm